Сошиал орчинд өдөр бүр тааралдах “Орос ах”, “Агуу Орос” гэх энгийн мэт үгс үнэндээ санамсаргүй тархдаггүй. Тэдний ард Монголын стратегийн томоохон төслүүдийг онилсон, илүү нарийссан, системтэй мэдээллийн урсгал байгааг сүүлийн судалгаанууд харуулж байна. Эх сурвалжгүй, хувь хүний байр суурь хэлбэртэй, сэтгэл хөдлөлд тулгуурласан ийм постууд бодит мэдээллээс хэд дахин хурдтай тархаж, олон нийтийн хандлага, ойлголтод нөлөөлж эхэлжээ. Өмнө нь геополитикийн тайлбар төдий байсан суртал ухуулга өнөөдөр Монголын эдийн засаг, эрчим хүч, хөгжлийн шийдвэрүүд рүү чиглэсэн нь анхаарал татах ноцтой өөрчлөлт болж байна.
Монголын баримт шалгах анхны талбар Factcheck.mn гурав дахь удаагаа хийж буй энэхүү цуврал судалгаагаараа фэйсбүүк орчинд 2023-2024 болон 2024-2025 онд түгсэн нийт 788 постод дүн шинжилгээ хийсэн юм. Тодруулбал, ОХУ-аас явуулдаг суртал ухуулга манай улсад ямар хүчтэй болж байгаа, ямар системтэйгээр хийгдэж нөлөөгөө үзүүлж байгаа тухай “Монголын мэдээллийн орчин дахь гадаад нөлөөллийн хувьсал” хэмээн мониторинг судалгаагаараа баримтжууллаа. Фэйсбүүкийг сонгон авсан шалтгаан нь өмнөх бүх мониторингийн судалгаагаар Оросын суртал ухуулга, хуурамч мэдээллүүд фэйсбүүкээр илүү тарж, нөлөөлж байгаа нь тогтоогдсон билээ.
Тэдгээр пост нь тодорхой эх сурвалжгүй, хувь хүний байр суурь хэлбэртэй, Оросыг өмгөөлсөн, “Орос ах нар”, “Агуу Орос” гэсэн агуулгаар тархаж байсан талаар бид мэдээлж байсан. Тэгвэл энэ удаагийн судалгаагаар дээрх нийтлэг хандлага илүү баталгаажсанаас гадна фэйсбүүк орчинд Оросын суртал ухуулга давтамжтай, тогтвортой, системчилсэн шинжтэй болсны зэрэгцээ агуулгын хувьд Монгол Улсын дотоодын стратегийн томоохон төслүүд рүү чиглэж, нийгэмд нөлөө үзүүлэхүйц болж шилжсэн нь онцлог байлаа.
Судалгааг хийхдээ фэйсбүүк орчин дахь хувь хүмүүсийн аккаунт, агуулгын нарийвчилсан шинжилгээ, пропаганда мэдээллийн өнгө аяс болон хамгийн өндөр хандалттай топ 10 бичвэр, гол нөлөөлөгчид ба сүлжээ, сүлжээний бүтэц зохион байгуулалт гэсэн өргөн хүрээнд шинжилж, анализ хийлээ.
Хуурамч мэдээлэл, суртал ухуулгын агуулга нь баримтад суурилсан мэдээнээс 2-3 дахин илүү тархаж, хариу үйлдэл авч байгаа нь өмнөх судалгаагаар ч тод ажиглагдсан. Энэ нь фэйсбүүк орчинд мэдээллийн чанараас илүү сэтгэл зүйн нөлөө давамгайлж байгааг илтгэж байсан.
Тэгвэл 2024-2025 оны постуудад хийсэн судалгаагаар Оросын суртал ухуулга Монголын дотоод бодлогын эмзэг сэдвүүдтэй шууд огтлолцож эхэлсэн юм. Учир нь энэ цаг үед мега төслүүд идэвхтэй яригдаж, Монгол Улс том төслүүдээ урагшлуулах бодлого барьсан.
Харин яг үүнтэй зэрэгцээд хойд хөршөөс ураны талаар айдаст автуулсан (25%), барууныг эсэргүүцсэн буюу гурвадагч хөршийн хөрөнгө оруулалтыг эсэргүүцсэн (24%), “Агуу Орос” (21%) гэсэн агуулга зонхилж, манай улсын стратегийн том төслүүд рүү чиглэсэн хортой нөлөөллийн мэдээллүүд илт ихэссэн нь ажиглагдлаа.
Өөрөөр хэлбэл, 2022 онд голдуу геополитик, Орос-Украины дайныг тайлбарлахад чиглэсэн мэдээллээс 2024 онд “Агуу Орос”, “Орос ах” гэх мэтчилэн түүхэн найрамдалт харилцааг ашигласан пропаганда руу шилжсэн байсан бол энэ удаа Монголын эдийн засаг, эрчим хүч, стратегийн төслүүд рүү чиглэсэн, илүү нарийвчилсан агуулгатай болж хувьсаж байна.
Ингэхдээ эхлээд сэдвүүдийг айдас төрүүлэх агуулгаар гаргаж ирдэг. Тухйлбал, уран бол сүйрэл дагуулна, цацрагт хордож үхнэ гэсэн постууд “Орано майнинг” компанитай хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулах мэдээлэлтэй зэрэгцэн ихэссэн. Эдийн засаг ба Байгалийн баялаг гэсэн агуулгын хүрээнд судлагдсан суртал ухуулга бүхий постуудын 25% нь Францын хөрөнгө оруулалттай ураны төслийн эсрэг сөрөг мэдээлэл байв. Тэгсэн хэрнээ ОХУ Мардайн ордыг дахин ашиглахдаа ОХУ-тай хамтран тухай мэдээллийг дэмжиж байв.
Эрүүл мэндийн агуулгаар л гэхэд вакцин хортой, эрүүл мэндэд аюултай, аутизм үүсгэдэг гэх боловч Оросын вакциныг дэмжиж, хамгийн сайн гэсэн агуулга тарж байсан нь ажиглагдсан.
Өөрөөр хэлбэл, сэдвүүд нь ялгаатай, бүгд Монголд аюултай, иргэдийг зовлонд унагана гэсэн агуулгатай нь аврагч нь Орос, Орос ах нар гэсэн санаа түгээмэл байв.
Түүнчлэн Монголын нийгэмд айдас, талцал бий болгоход чиглэсний зэрэгцээ улс төрийн шинжтэй болж өргөжжээ. Харамсалтай нь ийм агуулгатай пост мэдээллүүд бодит мэдээнээс хэд дахин өндөр хариу үйлдэл авч буй нь Оросын суртал ухуулгыг үнэн сэтгэлээсээ дэмжигчид болон троллууд аль аль нь их байгааг харуулж буй юм.
Угтаа бол “Орос ах” гэдэг нь бид дээр үеэс уламжилж ирсэн биш, харин хойд хөршөөс удаан хугацаанд, олон жилийн турш суртал ухуулгадаа ашиглаж ирсэн нэр томъёо. Хуучин нийгэмд энэ хэллэг ашиглагдаж байсан байж болох ч яг өнөөдөр залуучууд сошиал орчинд Орос гэж ярихгүй, шинэ үеийнхэн бүүр ч танихгүй.
Энэхүү судалгааны дүн Монголын мэдээллийн орчинд гадаадын нөлөөлөл санамсаргүй биш харин ч улам бүр нарийсаж, зорилтот, системчилсэн хэлбэрт шилжсэнийг тод харуулж байна. Ялангуяа ОХУ-аас гаралтай суртал ухуулга нь зөвхөн геополитикийн агуулгаар хязгаарлагдахгүй, Монгол Улсын дотоод бодлого, стратегийн томоохон төслүүдтэй огтлолцон нийгмийн сэтгэл зүйд нөлөөлөх түвшинд хүрчээ. Хуурамч болон сэтгэл хөдлөлд тулгуурласан мэдээлэл бодит баримтад суурилсан мэдээнээс илүү тархаж, олон нийтийн хариу үйлдлийг илүү татаж байгаа нь мэдээллийн боловсролын сул талыг тодотгож, энэ орчныг гадаад нөлөөлөлд эмзэг болгож байна.
Ийм нөхцөлд мэдээллийн дархлааг бэхжүүлэх, баримтад суурилсан сэтгүүл зүйг дэмжих, олон нийтийн шүүлтүүртэй сэтгэлгээг хөгжүүлэх нь зөвхөн хэвлэл мэдээллийн салбарын бус, үндэсний аюулгүй байдлын хэмжээнд авч үзэх шаардлагатай асуудал болсныг илтгэнэ. Хэрэв энэ чиг хандлагад бодлогын түвшинд анхаарал хандуулахгүй бол гадаадын суртал ухуулга нь Монголын нийгмийн шийдвэр гаргалт, хөгжлийн чиглэлд хүртэл нөлөөлөх эрсдэл улам бүр гүнзгийрэх нь тодорхой байна.
