Товч агуулга

• Хүхрийн хүчлийг толбо арилгагч, гарын саван, үсний шампунь зэрэгт ашигладаг бол хүхрийг дангаар нь хөдөө аж ахуйд хортон шавж устгах, бордоо, сумны дарь, шүдэнд үйлдвэрлэхэд ашигладаг.
• Газар доор уусган олборлох технологийн хүрээнд газрын гүн рүү шахах, буцаан соруулах нэг литр ус тутамд 1 грамм хүхрийн хүчил уусгах замаар хүчилжүүлсэн уусмалыг ашигладаг.
• Олборлолтын явцад шахсан хүчилжүүлсэн усны улмаас үүссэн сульфат 30 жилийн хугацаанд багадаа 30, хамгийн ихдээ 300 метрээс илүү шилжихгүй буюу сульфатын үлдэгдэл нь уусган олборлолт хийсэн талбайн хүрээнд байна.
• Үйлдвэрлэлийн туршилтыг хоёр жил явуулсан үр дүнгээр 800 тонн хүхрийн хүчил ашигласнаас 2.5 хувь нь олборлолт дууссанаас хойших хоёр жилд үлдсэн бол 97%-аас илүү хэсэг хэдийнээ эрдэстэй урвалд орж, саармагжсан.
• Зөөвч-Овоо төсөлд уламжлалт уурхайн усны хэрэглээнээс даруй 5 дахин бага ус ашиглана.

Цөмийн энергийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай УИХ-аар хэлэлцэх үеэр уран олборлохтой холбоотой зарим мэдээлэл олон нийтийн дунд эргэлзээ төрүүлээд буй.

Тэдгээр мэдээллээс бид нягталлаа.

“Хүхрийн хүчил нь маш аюултай, хортой бодис юм. Оператор компани хэдэн мянган тонн хүхрийн хүчлийг газрын гүн рүү шахна. Уг хорт бодисыг аюулгүй тээвэрлэж чадна гэдэгт эргэлзэж байна.“

Factcheck:

Хүхэр нь байгальд өргөн тархсан, металл бус химийн элеменд бөгөөд манай дэлхий дээрх хүхрийн үйлдвэрлэлийн 50 орчим хувийг хүхрийн хүчил гаргахад ашигладаг байна. Хүхрийн хүчлийг үйлдвэрлэлийн процесст хамгийн өргөнөөр ашигладаг.

Мөн бидний өдөр тутам хэрэглэдэг олон зүйлсэд ашигладаг. Тухайлбал, ус зайлуулах хоолойн өөх тос, үс гэх мэт органик материалаас үүссэн бөглөрлийг арилгахад, мөн толбо арилгагч, гарын саван, үсний шампунь зэрэгт ашигладаг бол хүхрийг дангаар нь хөдөө аж ахуйд хортон шавж устгах, бордоо, сумны дарь, шүдэнд үйлдвэрлэхэд ашигладаг байна.

Сульфат нь буюу хүхрийн хүчил нь хамгийн хөдөлгөөнтэй элемент бөгөөд гүний усны урсгалын дагуу шилждэг байна. Гэвч Зөөвч-Овоогийн гүний усны нэвчилт хөдөлгөөн удаан буюу жилд 1-10 метрийн хооронд байдаг ажээ. Иймд олборлолтын явцад шахсан хүчилжүүлсэн усны улмаас үүссэн сульфат 30 жилийн хугацаанд багадаа 30, хамгийн ихдээ 300 метрээс илүү шилжихгүй буюу сульфатын үлдэгдэл нь уусган олборлолт хийсэн талбайн хүрээнд байна. Улмаар цаг хугацаа, орон зайн нөлөөгөөр аажим саармагжих ажээ. Тухайлбал, 2011 онд хийж гүйцэтгэсэн Өмнөтийн туршилтын дараах үлдэгдэл сульфат нь 10 жилийн дараа гэхэд 50 метр дотор хязгаарлагдаж байжээ. 

Уран нь ихэвчлэн хүчиллэг уусмалд уусдаг ураны исэл (U₃O₈) хэлбэрээр олддог учраас хүхрийн хүчил ураныг үндсэн чулуулгаас нь үр дүнтэй уусгадаг. Ялангуяа, геологийн хувьд элсэн чулуунд агуулагдах ураны ордуудад үр дүнтэй тул өргөн ашиглагддаг. Тодруулбал, тухайн ордын геологийн болон ашиглалтын нөхцөлөөс хамааран хүчил эсвэл шүлтээр ГДУО аргыг сонгодог. Монгол Улсын хувьд Зөөвч-Овоо ордын геологийн нөхцөлд тохирсон, үр ашигтай, эдийн засгийн хувьд хамгийн тохиромжтой цорын ганц олборлох арга нь энэ юм.

Газар доор уусган олборлох (ГДУО) технологийн хүрээнд дунджаар хүхрийг 1 процентоор ашигладаг. Өөрөөр хэлбэл, газрын гүн рүү шахах, буцаан соруулах нэг литр ус тутамд 1 грамм хүхрийн хүчил уусгах замаар хүчилжүүлсэн уусмалыг ашигладаг. Энэ арга нь геологийн хувьд Монгол дахь Зөөвч-Овоо төсөлд ашиглах боломж бүрдсэн.

Төслийг хэрэгжүүлэгч “Бадрах Энержи” компанийн тооцооллоор уурхайн усны хэрэглээ жилд 550,000 шоо метрээс бага байх нь. Энэ нь уламжлалт уурхайн усны хэрэглээнээс даруй 5 дахин бага хэмжээ юм. Ийнхүү ашиглах ус нь гүний эрдэсжсэн уст үе буюу ураны хүдэржилт байрлах устай элсэн үеэс хангагдах тул малчдын худгийн усанд нөлөөлөхгүй.

Төслийн хүрээнд үйлдвэрлэлийн туршилтыг хоёр жил явуулсан үр дүнгээс харвал энэ хугацаанд 800 тонн хүхрийн хүчил ашигласнаас 20 хүрэхгүй тонн буюу 2.5 хувь нь олборлолт дууссанаас хойших хоёр жилд үлдсэн бол 97%-аас илүү хэсэг хэдийнээ эрдэстэй урвалд орж, саармагжсан байна.

Үлдсэн маш бага хүчиллэгийн 99% гаруй буюу бараг бүгд байгалийн аясаар явагдах өөрчлөлтийн дүнд ойролцоогоор 10 жилийн дараа саармагжих нь.  

Өнөөдөр дэлхийн ураны хүдрийн 70 орчим хувийг ГДУО аргаар хүхрийн хүчлийн сулруулсан уусмал ашиглан олборлож байгаа бөгөөд энэ нь найдвартайгаас гадна бусад олборлох аргатай харьцуулахад байгаль орчинд хамгийн бага нөлөө үзүүлдэг гэж үздэг. 

Бусад уурхайн туршлагаар лицензтэй/ тусгай зөвшөөрөлтэй  талбайн гадна олборлолтын үйл ажиллагаанаас үүссэн онцгой нөлөө илрээгүй байна. Мөн уурхайн үйл ажиллагааны дараа олборлолт хийсэн давхаргын ус нь үйл ажиллагаанаас өмнө байсан ангилалдаа хэвээр байжээ. Гэвч “Орано майнинг” компани үүнээс үл хамааран өөрийн үйл ажиллагаанаас газрын доорх усанд үзүүлэх нөлөөг хянах, хязгаарлах зорилгоор урт хугацааны хяналт тавьж, шаардлагатай арга хэмжээ авах үүрэг авсан байна.

Тиймээс дээрх мэдээлэл нь ТАШАА байна.

Эх сурвалжууд:

• Sciencedirect
• Chemicals.co
• “Бадрах Энержи” ХХК