Монгол Улс ураны томоохон төсөл хэрэгжүүлэх гэж байгаатай холбогдуулан Цөмийн энергийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах төслийг УИХ-аар хэлэлцэж эхэлсэн.
Энэхүү хуулийн төсөлд уран олборлохтой холбоотой суурь АМНАТ ашигт малтмал борлуулалтын орлогын 5% байхаар, нэмэгдүүлэн тооцох АМНАТ нь ашигт малтмалын зах зээлийн үийн өсөлтөөс хамааран 0-9% байхаар, харин тусгай АМНАТ-ыг тухайн ордын онцлог, ашигт малтмалын зах зээлийн үнийн түвшинд нь харгалзан УИХ өөрөөр тогтоохоор тусгажээ.
Тэгвэл уран олборлогч орнуудад АМНАТ буюу ашигт малтмалын нөөц олборлосны татвар ямар байдаг талаар нягталлаа.
Factcheck:
Дэлхийн 20 орчим улс уран олборлох үйл ажиллагаа явуулж байна. Тэдгээрээс үйлдвэрлэлээ тэргүүлэгч зарим орны ураны уурхайд ногдуулж буй татварын хувь хэмжээг судалж үзлээ.
1. Казахстан
Казахстан бол ураны үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлж байгаа орон. Тус улс 2008.12 сар хүртэл роялтиг нийт эргэлт буюу олборлосон ураныг борлуулах үнээр үржүүлсний 2.25%-аар тооцдог байжээ.
Харин 2009 онд роялтиг нийт эргэлтээс биш, олборлолтын зардлаар тооцдог Ашигт малтмалын олборлолтын татвараар сольсон байна. Ингэснээр тус улсад үйл ажиллагаа явуулж буй уран уурхай бүрээс 50-аас доошгүй хувийг эзэмшдэг, төрийн өмчит КазАтомПром компанийн эзэмшилд буй аж ахуйн нэгжүүдийн сүүлийн 10 жилийн эргэлтийн роялтийн хэмжээ дунджаар 5% байгаа гэсэн тооцоо байна. Гэвч энэ татварын тогтолцоо нь олборлолтын зардал өндөр байх тусам ашиг бага, АМОT-ын төлбөр өндөр байх нөхцөлийг бүрдүүлж байгаагаараа хөрөнгө оруулагч талд сөрөг нөлөө бий болгож, зардал өндөртэй төслийг хэрэгжүүлэхээс зайлсхийх шалтгаан болсноор хэлэлцүүлгийн сэдэв болж байжээ.
Улмаар Казахстан улс энэ сөрөг байдлыг залруулах үүднээс 2023.01.01-нээс ураны АМНАТ-аа 6% болгон өөрчилсөн байна.
Энэ нь ашигт малтмалын олборлолтын татвар гэж явдаг бөгөөд олборлосон ураны үнэд ногдох орлогод суурилсан татвар юм.
Одоогийн байдлаар 6% байгаа уг татварыг 2025 онд 9% хүртэл өсгөх гэж байгаа юм байна. Ингэхдээ үйлдвэрлэлийн хэмжээ болон зах зээлээс хамаардаг болох буюу 4%-18%-д хэлбэлзэнэ хэмээн үзэж байна.
2. Канад
Канадын улсын Засгийн газар аливаа уул уурхайн үйл ажиллагаанд шууд эсвэл төрийн өмчит компаниар дамжуулан оролцдоггүйгээрээ онцлог байна.
Тус улс
- Үндсэн роялти болгож, нийт борлуулалтын орлогын 5%
- Нөөцийн нэмэгдэл хураамж гэж борлуулалтын орлогоос тээврийн зардал хассан дүн буюу шатаах зуухны цэвэр өгөөжийн 3%-ийг авдаг байна.
Үүнээс гадна роялтигаас авах ашиг буюу хөрөнгө оруулалт, бүтээн байгуулалтын зардал, ураны зах зээлийн үнэтэй уялдуулаад цэвэр ашгийн 10-15%-ийг авдаг байна. 2018-2022 онд л гэхэд эдгээр АМНАТ-ын хэмжээ нь Канадын уран олборлогч компаниудын эргэлтийн 8-9 орчим хувь байжээ.
3. Нигер
Нигер улс уран олборлох төслүүдэд одоогоор 5.5% орчмоор нөөц ашигласны төлбөр ногдуулдаг байна.
Гэхдээ ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр, татварын нөхцөл нь уул уурхайн компаниудтай хийсэн тусгай гэрээ хэлэлцээрээс гадна Засгийн газрын орлогын бусад арга хэмжээнд үндэслэн харилцан адилгүй буюу 5-12%-д хэлзэлзэж болдог ажээ.
4. Австрали
Австрали улсад мөн ураны нэг ч уурхайд төрийн оролцоо, хувь эзэмшил байдаггүй ажээ.
Харин хөрөнгө оруулалтын хэмжээнээс шалтгаалан монополийн эсрэг хяналт тавьдаг.
Роялти татварын хувьд
- Шинэ уурхай борлуулалт хийснээс хойш эхний таван жилийн хугацаанд борлуулалтын 2%, дараа нь борлуулалтын 5%.
- Ашиглалтад байгаа бүх уурхайн хувьд борлуулалтын 5% байдаг байна.
5. Узбекистан
Узбекистан улс гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татахад чиглэсэн уул уурхайн салбар дахь өргөн хүрээг хамарсан шинэчлэлийнхээ хүрээнд 2024 онд ураны нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээг өмнөх жилүүдээс бууруулж, 8%-аар тогтоосон байна.
Узбекистаны уул уурхайн татварын бодлого, тэр дундаа алт, зэс, лити зэрэг уран болон бусад стратегийн ашигт малтмалын салбарт олон улсын түншлэлийг дэмжих, урамшуулах, ил тод болгох арга хэмжээг багтаасан томоохон шинэчлэл явуулж байгаагийн нэг нь энэ ажээ.
Монгол Улс
Манай улсын хувьд гуравдагч орны оролцоотой ураны томоохон төсөл хэрэгжүүлэх гэж байгаа нь Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумын нутагт орших Зөөвч-Овоо төсөл юм.
Уг ордыг ашиглах гэж байгаатай холбоотойгоор Цөмийн энергийн тухай хуулийн төсөлд АМНАТ-ыг суурь, нэмэгдүүлэн тооцох, тусгай гэсэн гурван ялгаатай байдлаар авахаар тусгаад байгааг дээр дурдсан.
Тодруулбал:
- суурь АМНАТ ашигт малтмал борлуулалтын орлогын 5% байхаар,
- нэмэгдүүлэн тооцох АМНАТ нь ашигт малтмалын зах зээлийн үийн өсөлтөөс хамааран 0-9% байхаар,
- тусгай АМНАТ-ыг тухайн ордын онцлог, ашигт малтмалын зах зээлийн үнийн түвшинд нь харгалзан УИХ өөрөөр тогтоохоор тусгаад байгаа юм.
Харин дээрх орнуудын жишгээр суурь АМНАТ гэж тусдаа авдаггүй, хөрөнгө оруулалт, үйл ажиллагаатай нь уялдуулсан байдлаар л авдаг байна.
Эх сурвалж:
