Тамхи хэрэглэгчдийнхээ 50%-ийг үхэлд хүргэдэг. Хорт хавдаг үүсгэдэг 70 гаруй төрлийн хорт бодис тамхинд агуулагддаг. Хүний эрүүл мэндэд энэхүү бүтээгдэхүүн нь ийм хор уршигтай, 20 жил хэрэглэхэд үр дүн нь үхэл байдгийг олон судалгаа нотолжээ.
Тэгвэл тамхи гэж яг юу вэ?
Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага болон Тамхины суурь конвенцоор, тамхины ургамал болох Nicotiana tabacum-оос гарган авсан бүх бодис, бүтээгдэхүүнийг тамхины бүтээгдэхүүнд гэж үздэг байна. Харин эрүүл мэндийн хүрээнд “Тамхины бүтээгдэхүүн гэдэг нь тамхины навчийг бүхэлд нь, эсвэл хэсэгчлэн түүхий эд болгон ашиглаж, татах, сорох, зажлах, эсвэл хамраар үнэрлэх зориулалтаар үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг хэлнэ” гэжээ.
Энгийнээр товч тайлбарлавал утаатай болон утаагүй никотины бүтээгдэхүүнүүдийг ДЭМБ тамхинд хамааруулан үзэж байна.
Тамхины ургамлын бэлдмэлд агуулагдах, сэтгэцэд нөлөөлөх гол бодис нь никотин. Түүнээс гадна 7000 гаруй төрлийн химийн бодис агуулж, олон өвчний суурь шалтгаан болдог нь тогтоогдсон байдаг.
Тийм учраас дэлхийн улс орон болгон дотоодын хуулиараа тамхины хэрэглээг зохицуулахаас гадна олон улсын гэрээ, конвенцод нэгдэн орох замаар нийгмийн эрүүл мэндээ төрийн түвшинд хамгаалж байдаг. Тодруулбал, Тамхины суурь конвенцод дэлхийн 183 улс нэгдэн орсон байна.
Монгол Улсын хувьд тамхины хэрэглээг бууруулах зорилгоор анх 1993 онд Тамхины хор хөнөөлтэй тэмцэх тухай хуулийг баталсан ба Тамхины суурь конвенцод 2004 онд нэгдэн оржээ. Уг хуулийг 2005 онд шинэчлэн найруулж, 2012 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан хууль өнөөдөр хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй юм. Өнгөрсөн хугацаанд тус хуульд найман удаа нэмэлт өөрчлөлт оруулсан ч хоёр нь л зармын томоохон өөрчлөлт байсан бол бусад нь өөр хуулиудыг дагалдсан нэр томьёоны өөрчлөлт төдий байсан аж. Зарчмын хамгийн том өөрчлөлтийг УИХ-ын Л.Эрдэнэчимэгийн санаачилга болохыг бид мэднэ. Тус өөрчлөлтийн ачаар дотор орчинд тамхи татахаа больж, дам тамхидалтын нөлөө буурч, тамхи татах тусгай цэгтэй болсон зэрэг эрс шинэчлэл дагуулсан дэвшил болсон.
Харин түүнээс хойш одоог хүртэл хуульд зарчмын шинэчлэл хийгээгүй ба энэ хугацаанд тамхины олон төрлийн бүтээгдэхүүн бий болж, зах зээлд, хэрэглээнд хэдийн хүчтэй нэвтэрсэн.
Тодруулбал, тамхи үйлдвэрлэгчид сүүлийн 10 гаруй жилийн хугацаанд электрон тамхи,халаадаг тамхи зэрэг шинэ төрлийн бүтээгдэхүүнүүд үйлдвэрлэсэн. Гэвч энэ төрлийн бүтээгдэхүүнд нийцүүлэн хууль эрх зүйн шинэчлэлийг Монгол Улс хийгээгүй учраас өнөөдөр өсвөр насны сурагчдын 25 хувь нь электрон тамхи татаж, 2019 онтой харьцуулахад охид эмэгтэйчүүдийн тамхидалт 2023 онд л гэхэд 20% өссөнийг ДЭМБ судалгаагаар тогтоогоод буй юм.
Гэтэл улс орнууд энэхүү шинэ төрлийн бүтээгдэхүүнийг ирээдүйн үеийн нийгмийн эрүүл мэндэд асар их хор уршигтай, эдийн засгийн хохиролтой хэмээн үзэж, эртнээс эрс шийдэмгий арга хэмжээнүүдийг аваад эхэлжээ.
Тухайлбал, Сингапур улс бол маш хүчтэй арга хэмжээ авч буй Азийн орнуудын нэг ажээ. Тус улс 2018 онд электрон тамхийг импортлох, худалдах, түгээх, эзэмшихийг бүрэн хоригложээ. Хэрэв зөрчвөл доод тал нь 500 сингапур доллароор торгох ба давтан үйлдвэр торгууль улам нэмэгдэх зохицуулалтыг хийсэн байна.
Тамхидалттай тэмцэх хамгийн үр дүнтэйд тооцогддог арга нь эдийн засгийн арга буюу татварын бодлого болох нь олон улсад нотлогдсон, улс орнуудад зөвлөдөг сайн туршлага ажээ. Тэгвэл Колумб улс 2018 онд тамхины татвараа 300 буюу 3 дахин нэмжээ. Энэхүү арга хэмжээ нь тамхидалтыг 34 хувь бууруулахад нөлөөлсөн байна. Австрали улс л гэхэд 2010-2013 онд татвараа жил тутам 25% өсгөжээ. Үр дүнд нь тамхидалтын түвшин 15% буурсан гээд улс орнуудын үр дүнтэй бодлогын олон жишээ байна.
Электрон тамхийг залуу үе, өсвөр насныхан хэрэглэж байгаа нэг гол хүчин зүйл нь чихэрлэг, жимсний гоё амтууд болон чамин, ганган сав баглаа ажээ. Тийм учраас улс орнууд өсвөр үе, хүүхэд залуусыг тамхинд орохоос сэргийлж амт, үнэрийг хориглох бодлогын арга хэмжээ авдаг байна. Шинэ Зеланд улс л гэхэд 2023 онд электрон тамхины амт, үнэрийг хоригложээ. Ингэснээр өсвөр үеийнхний электрон тамхи хэрэглэх түвшин 12% буурсан ба нийт тамхидалтын түвшин түүхэн доод түвшин буюу 10 орчим хувьд хүрчээ. Тамхины хэрэглээг 0 түвшинд хүргэх зорилтыг Шинэ Зеланд улс тавьсан байна. Эстони улс амт, үнэрийг хориглох шийдвэрийг 2020 онд гаргаж, залуусын тамхины хэрэглээг 25 хувь бууруулж чаджээ.
Энэ мэтчилэн өнөөдрийн байдлаар дэлхийн 83 улс шинэ төрлийн тамхинуудыг хуулиар зохицуулж байгаа гэсэн статистик байна. Эдгээрээс 20 улс амт, үнэрийг хориглосон бол 46 улс электрон тамхийг тэр чигт нь бүрэн хоригложээ.
ДЭМБ-ын ерөнхий захирал Тедрос Адханом Гебрейесус 2023 онд “Электрон тамхи, тамхины бүтээгдэхүүнүүд нь хүүхдүүдийг багаас нь татан оролцуулж, насан туршийн хэрэглэгч болгох урхи юм” хэмээн хэлж байв.
Гэтэл 2026 онд Монгол Улс энэ талаар ямар ч зохицуулалтгүй, хэн дуртай хүссэн хүн нь, дуртай газраасаа электрон тамхи авч, хүссэн газраа татсаар байна, яг л дэлхий дээр и-тамхины ямар ч зохицуулалтгүй үлдсэн Африкийн цөөн хэдэн улс шиг…
