Хурдан морины хаврын уралдааныг сэргээх нь зөв, уламжлалаа дээдлэх хэрэгтэй гэдэг нэг тал, хүүхдийн эрх амь насанд хүртэл ноцтой зөрчигдөж байна гэсэн хоёр талд нийгмийг хуваагаад байгаа энэ сэдэв дээр гарц шийдлийг эрэлхийж бид гуравдугаар сарын турш энэ сэдвийг олон талаас хүргэх болно.
Монгол бол эртнээсээ мал аж ахуйн нүүдэлчин соёлтой ард түмэн гэдэг утгаараа монгол хүн, монгол морийг салгаж ойлгох аргагүй. Тиймдээ ч эрийн гурван наадам өнөөдрийг хүртэл төр, түмний баяр цэнгэлийн гол агуулга явсан хэвээр байгаа билээ. Харин маргааны гол учиг бол өвөл, хаврын морин уралдаан.
Хамгийн сүүлд, өнгөрсөн хоёрдугаар сарын 12-нд Хөвсгөл аймгийн Галт суманд 11 настай хүүхэд морины ажил хийхээр яваад нас барсан хэрэг шалгагдаж байгаа мэдээлэл гарсан.
Монгол Улс Засгийн газраас 2019 оны нэгдүгээр сард Хурдан морины уралдааны талаар авах зарим арга хэмжээний тухай 57 дугаар тогтоолыг баталсан. Уг тогтоолоор жил бүрийн 11 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс 5 дугаар сарын 1-ний өдрийг хүртэлх хугацаанд хурдан морины уралдаан, үсэргээ, сунгааг зохион байгуулахыг бүрэн хориглосон байдаг. Энэ бол тухайн үеийн Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн хувьд уяачдыг биш, хүүхдийг эрхийг бодож гаргасан чухал шийдвэр мөн. Тэгвэл уг тогтоолд 2025 оны нэгдүгээр сарын 29-нд өөрчлөлт оруулж, Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар 41 дүгээр тогтоолыг баталсан. Уг өөрчлөлтөөр хурдан морины уралдаан, сунгаа үсэргээнд 18 хүртэлх насны хүүхдийг оролцуулахгүй байх, энэ асуудалд хяналт тавьж ажиллахыг бүх шатны Засаг дарга, Цагдаагийн ерөнхий газар, Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллын ерөнхий газарт үүрэг болгожээ.
Өөрөөр хэлбэл, өнөөдөр хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа Засгийн газрыг тогтоолоор өвөл, хавар хурдан морины уралдаан, үсэргээ, сунгаа хийж болох боловч 18 нас хүрээгүй хүн унахыг хязгаарласан эрх зүйн хэм хэмжээ тогтоосон хэрэг.
Гэвч энэ бүхэн хэрэгжихгүй байгааг зургаан аймгийн есөн суманд зөрчил гарсан, тэр дундаа Хөвсгөл аймгийн Галт суманд болсон харамсалтай тохиолдол батлан харуулж байна.
Унаач хүүхэд гэж хэн болох талаар Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн 10 дугаар зүйлийн 10.2-т заажээ. Үүнд “Хурдан морины уралдаанч хүүхэд” гэж найм, түүнээс дээш настай, эрүүл мэндийн байгууллагаас уралдаанд оролцоход эрүүл мэндийн хувьд харшлах шалтгаангүй гэсэн тодорхойлолт авсан, хурдан морины уралдаанч хүүхдийн ослын даатгалд даатгуулсан хүүхдийг ойлгоно” гэжээ.
Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллын ерөнхий газрын судалгаагаар 2017-2025 онд нийт 2,860 удаагийн хурдан морины уралдаан болж, давхардсан тоогоор 83,872 хүүхэд оролцсоноос 3,413 хүүхэд унаж, 659 хүүхэд хүнд болон хөнгөн гэмтэл авсан бол найман хүүхэд хөгжлийн бэрхшээлтэй болж, 25 хүүхэд амь насаа алдсан харамсалтай статистик байна. Тэгвэл 2014-2024 онд Монгол Улсын хэмжээнд зохион байгуулагдсан хурдан морины уралдааны үеэр 46 хүүхэд амь насаа алджээ. Тэдний 22 буюу бараг тал хувь нь өвөл, хаврын хахир хатуу үеэр ямар нэгэн морины ажилд оролцож байгаад нас барсан гэдгийг ХЭҮК-ын Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга Г.Ууганбаатар мэдээлсэн.
Хууль эрх зүйн тайлбар, бодит нөхцөл байдлаас харвал хүйтний улиралд хүүхэд морь унах, морины ямар нэгэн ажилд оролцох нөхцөлийг дөнгөж 2025 оны нэгдүгээр сараас л зохицуулж эхэлсэн гэсэн үг. Харин энэ хугацаанд өвөл, хаврын уралдааныг зохион байгуулж ч байсан, хүүхдээр унуулж ч байсан ажээ. Хурдан морины уралдаанаас гадна сунгаа, үсэргээ, морины ажил гэж нэрлээд байгаа үйл явдлууд ч хүүхдүүдэд эрсдэлтэйг Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжлийн ерөнхий газрын тоо харуулж байна.
Энэ бол 2017-2025 оны статистик ба амь насаар хохирсон тохиолдлуудын дийлэнх нь сунгаа, бэлтгэлийн үед гарчээ.
Уяачдад хууль, тогтоомж үйлчлэхгүй, хүүхдийн эрх падлий ч үгүй байна. Ганц үнэт зүйл нь өв уламжлал. Гэвч монголчууд өвөл, хавар хурдан морины уралдаан хийдэггүй, хавар, зуны дэлгэр цагт л зохион байгуулдаг байсныг түүх ч, судлаачид ч хангалттай гаргаж тавиад байгаа билээ.
Харин энэ бүхний цаана хүүхдүүдийн хохироогоод байгаагийн хариуцлагыг хэн хүлээх вэ гэдэг асуудал гарч ирж байгаа. Бүхэн бүтэн амь нас үгүй болж байгаа энэ асуудалд хариуцлагыг улам чангаруулах ёстой хэмээн нийтээрээ үзэж буй ч өв соёл чухал хэмээн улайрах уяачдын дайралт тасрахгүй байна.
Ерөнхий сайд Г.Занданшатар гуравдугаар сарын 5-нд 2026 оны анхны хурлаа хийсэн Хүүхдийн төлөө үндэсний зөвлөлийн үеэр “Засгийн газраас өвлийн морин уралдааныг хориглосон боловч хаврын морин уралдааныг хориглоогүй юм билээ. Шүүхийн шийдвэр ч гэсэн адил. Хаврын морин уралдаанд насны хязгаар тогтоосон байгаа. Насыг л заагласан болохоос хориогүй.
Тэгэхээр уяачдын холбоо болон хүүхдийн эрх ашгийг хамгаалдаг байгууллагууд суугаад, хэлэлцүүлэг хийгээд, энэ асуудлыг нэг мөр болгож цэгцэлмээр байна” гэсэн бөөрөнхий хариулт өгсөн нь олон нийтийн шүүмжлэлд өртөөд буй. Г.Занданшатарын Засгийн газар хүүхдийн эрхийг хамгаалсан У.Хүрэлсүхийн тогтоолыг хүчингүй болговол тэрбээр олон улсад Монгол Улсын хүлээсэн үүргээсээ буцаж, унаач хүүхдүүдийн амь нас, эрүүл мэндэд заналхийлснээс ялгаагүй болно. Тиймээс түүний шатрын нүүдэл ямар байх нь нийгмийн анхаарлыг татсан сэдэв болоод байна.
