Цөмийн энергийн тухай хуульд уурхайн нөхөн сэргээлтийн буюу 30-40 жилийн дараа ашиглах зардлыг энэ цаг үед бэлэн мөнгөөр төрийн тусгай санд байршуулах тухай заалт оруулах гэж байгаа талаарх мэдээлэл гарсан.
Үүнтэй холбоотойгоор бусад улс орон ийм туршлага ашигладаг эсэхийг нягталж өгөх хүсэлт ирсний дагуу нягталлаа.
Factcheck:
Дэлхий даяар улс орнууд байгаль орчны эрсдэлийг бууруулах, талбайн нөхөн сэргээлтийн аюулгүй байдлыг хангах зорилго бүхий хөрөнгийг санхүүгийн янз бүрийн механизмаар дамжуулан хэрэгжүүлдэг байна.
Ингэхдээ компанийн үйл ажиллагааны тогтвортой, санхүүгийн хараат бус байдлаас шалтгаалан баталгааны бонд, итгэлцлийн сан, даатгалын бодлого, банкны баталгаа зэрэг хэрэгслийг ашигладаг бөгөөд уурхайн хаалтын үе шатанд санхүүгийн хомсдол үүсэхээс зайлсхийх зорилготой юм. Дэлхийн банкнаас 2021 онд буюу хамгийн сүүлд танилцуулсан, Засгийн газруудад удиртгал болгон бэлтгэсэн “Уурхайн хаалт” гарын авлага танилцуулгад энэ талаар мөн тодорхой дурдсан байна.
Хүснэгтэд үзүүлсэнчлэн санхүүгийн баталгааны хэд хэдэн төрлийн хэрэгслийг улс орнууд ашиглаж байна. Гэхдээ бэлэн мөнгөний тухайд улс бүр ялгаатай зохицуулалттай байгаа юм. Бэлэн мөнгө байршуулах нь өртөг өндөртэй, тухай компанийн хөрөнгө оруулалтын зардлыг нэмэгдүүлдэг тул хөрөнгө оруулагчдад бусад сонголтыг олгож, уян хатан зохицуулдаг бөгөөд энэ хэрэгслийг ашигласан тохиолдолд гуравдагч этгээдийн банканд буюу Засгийн газар, төрийн бус банканд байршуулах хатуу нөхцөл голдуу үйлчилдэг ажээ.
Дэлхийн банкны тайланд дурдсан Канадын Бритиш Колумб, Өмнөд Африк, Австрали, АНУ, Чили, Перу зэрэг орны туршлагыг харвал ирээдүйд байгаль орчны нөхөн сэргээх зардлыг энэ цаг үеэс тодорхой хувь хэмжээгээр байршуулж эхлэхдээ зөвхөн бэлэн мөнгө гэж хатуу шаарддаггүй ба дээр дурдсан санхүүгийн олон хэрэгслүүдийг санал болгодог байна.
Цөмийн энергийн тухай хуулийн уг өөрчлөлттэй холбоотойгоор уран олборлодог улс орнуудын туршлагыг мөн нягталлаа.
Тухайлбал, Казахстан улс уран олборлогч компаниудаас уурхайг хаахад зориулж төрийн өмчийн санд бэлэн мөнгө байршуулахыг шаарддаггүй бөгөөд байгаль орчны нөхөн сэргээлтэд санхүүгийн аюулгүй байдлын бусад хэлбэрийг ихэвчлэн шаарддаг. Төрийн санд төлөх мөнгөн төлбөрийг тодорхой заагаагүй ч операторууд байгаль орчны хариуцлагыг санхүүгийн хувьд хариуцаж, талбайг хаахдаа нөхөн сэргээлтийн стандартыг дагаж мөрдөх ёстой бөгөөд бонд эсвэл бусад хэрэгслээр баталгаажсан байх ёстой байна.
Перу зэрэг орны туршлагыг харвал ирээдүйд байгаль орчны нөхөн сэргээх зардлыг энэ цаг үеэс тодорхой хувь хэмжээгээр байршуулж эхлэхдээ зөвхөн бэлэн мөнгө гэж хатуу шаарддаггүй ба дээр дурдсан санхүүгийн олон хэрэгслүүдийг санал болгодог байна.
Австрали улсад ураны уурхайн нөхөн сэргээлтийн санхүүжилтийн шаардлага муж, нутаг дэвсгэрээс хамаарч өөр өөр байдаг аж. Хойд нутаг дэвсгэрт орших “Рейнжер” ураны уурхайн хувьд оператор компани нь нөхөн сэргээлтийн томоохон зардлыг нөхөх зорилгоор тусгайлан байгуулсан байгаль хамгаалагчийн нөхөн сэргээлтийн итгэлцлийн санд хандивлах эрхтэй гэхчлэн уян хатан бодлого хэрэгжиж, оператор компаниудад сонголтыг өгдөг байна.
Харин Нигер улсын тухайд 2023 онд болсон цэргийн эргэлтээс хойш Засгийн газар уул уурхайн компаниудад байгаль орчин, эдийн засаг, ялангуяа ураны салбарт үзүүлж буй нөлөөллийн хариуцлагыг баталгаажуулах арга хэмжээг эрчимжүүлжээ. Үүний нэг нь уурхайн нөхөн сэргээлт, байгаль орчныг нөхөн сэргээхэд шаардагдах мөнгөн хадгаламжийг улсад шууд төлөх ёстой гэсэн хатуу шаардлага ажээ. Үүний нөлөөгөөр гадаадын хөрөнгө оруулалт хумигдаж, олон улсын харилцаанд сөргөөр нөлөөлсөн туршлага байна.
Монгол Улсын хувьд Цөмийн энергийн тухай хуулийг ашиглах уур уурхайн анхны компани нь Монгол-Фарнцын “Бадрах Энержи” компани бөгөөд Зөөвч-Овоо төслийн хөрөнгө оруулалтын гэрээний хэлэлцээр эд өрнөж байна. Харин ийм заалт орсноор уул уурхайн бусад төсөлд дээрх шаардлага үйлчлэх эрсдэлтэй хэмээн мэргэжилтнүүд үзэж байгаагаа илэрхийлжээ.
Эх сурвалж:
