Дэлхийн энерги хуралдсан, Дээд амгалант Дэмчог хийд

Ханбогдын шүлтлэг боржингийн өвөрмөц тогтож, цохионууд говийн хурц наранд зэсэн, алтлаг шар, хүрэн, саарал олон өнгөөр ээлжлэн гэрэлтэж, хадны ан цав, ирмэг бүр уран баримал мэт тодорч, эрт эдүгээгийн олон зуун сая жилийн түүхийг өгүүлж байгаа гэлтэй. Байгаль дэлхийн уран гоёыг илэрхийлэхэд үгийн баялаг ч дутахаар ажээ. 

…Түүх эхлэхээс өмнө. 

Өмнөговь аймгийн Ханбогд сум орчим, хааш хааш 1000 гаруй километрийг хамарсан, магмын их царцалт болсон гэдэг. Энэ л үед өдгөө бидний үлгэр домгоос л сонсож, уран сайхны киногоор төсөөлдөг, хэдэн галавын өмнөх тэр гайхамшигт амьдрал, үлэг гүрвэлийн ертөнц яг байгаа чигээрээ Галбын говийн хэвлийд шингэжээ. Тийм ч учраас байлагийн, геологийн, бас өв соёлын амьд музей Монголын говьд цогцолсон аж. Үлэг гүрвэлийн яс бүтнээрээ олддог энэ гайхамшигт нутаг дэлхийн археологич, геологич, түүхч, судлаачдын хувьд диваажин гэгддэг нь ч ийм учиртай. Харин энэ сайхан газар нутгаа залуус бид үзэж, таньж, үүх түүхийг нь дэргэдээс нь сонсохгүй бол энэ насны харамсал болж мэднэ. 

Одоогоос 300 сая жилийн тэртээ үүссэн Ханбогдын Шүлтлэг боржингийн Массив гэж нэрлэдэг тэрхүү чулуулаг тогтцын дунд долоон суварга бүхий сүм онцгой содон харагдана. Энэ бол говийн Догшинхутагт Данзанравжаагийн XIX зуунд байгуулсан дөрвөн хийдийн нэг, Дэмчог юм. Догшинхутагт Данзанравжаа Ханбогдын нутгийг олон хоног шинжсэний эцэст “Галав юүлсэн ч хүн зоноо аврах ариун дагшин нутаг байна” хэмээн сонгон шав тавьж, “Дээд амгалан” хэмээх утгаар Дэмчог хэмээн хийдээ нэрлэсэн түүхтэй аж. Говийн Ноён хутагт Данзанравжаа 1828–1830 онд Ханбогд уулын бэлд байгуулсан энэ хийддээ намарждаг байжээ. Хийдийн гол шүтээн болсон Дэмчог бурхан нь бүх амьтны сэтгэлд амгалан жаргаланг төрүүлэх утга бэлгэдэлтэй ажээ. 

Дэлбээлж буй бадамлянхуа цэцгийг дүрслэн бүтээсэн Дэмчог хийдийн гол сүмүүд нь анх хадтайгаа ууссан, бясалгал хийхэд зориулагдсан агуй, жижиг дуган, суваргатай байжээ. Харамсалтай нь 1937 оны их хэлмэгдүүлэлтийн үед хийдийн үйл ажиллагааг зогсоож, барилга байгууламжийг нь бүрэн сүйтгэж, олон арван жилийн турш зөвхөн туурь, хагархай тоосго л үлдсэн гэдэг. Харин 1990-ээд оноос шашин шүтэх эрх чөлөө нээлттэй болсноор нутгийн зон олон, сүсэгтнүүд болон соёлын зүтгэлтнүүд хийдийн туурийг хамгаалалтад авч, сэргээн босгох ажлыг үе шаттай хийснээр гол сүм болон суварга, бясалгалын газруудыг сэргээн засварлаж, олон нийтэд бүрэн нээлттэй болгож, улмаар улсын хамгаалалтад авчээ. Галбын говийн үзэсгэлэнт байгальд орших түүх, шашин, соёлын чухал дурсгалт энэхүү газрыг өдгөө “Дэлхийн энергийн төв” хэмээн нэрийдэж, гадаад, дотоодын жуулчдын зорин очиж сүсэлдэг чухал цэг болжээ. 

Өмнийн говийн баялаг хөрсөн доороо ч дуусашгүй, хөрсөн дээрээ ч дундаршгүй гэдэг хууч яриа байх. Үүнийг өдгөө дэлхийд гуравт эрэмбэлэгдэх Оюу толгойн зэс, алтны томоохон орд нотолдог. Тэгвэл Ханбогдын массив нь дэлхийд ховор шинэ хоёр эрдсийг агуулдаг бөгөөд Ноён хутагт Данзанравжаа “Газрын нуугдмал баялаг” гэж үзэж байсан нь ийнхүү биеллээ олсон гэж үздэг байна. Тодруулбал, 1970-аад онд эндээс үл танигдах эрдэс олж нарийвчлан судалснаар дэлхийд анх Монголит болон Армстронгит гэх шинэ эрдсүүдийг нээн илрүүлсэн байна. 

Ханбогд Массив, Өмнөговь аймаг, Ханбогд сум
Дэлхийн хамгийн том шүлтлэг боржингийн массивуудын нэг бөгөөд ~290 сая жилийн өмнө (Түрүү Пермийн галав) үүссэн ба ойролцоогоор 1,000 км² талбайг хамардаг. Агаараас тод харагдах цагариган бүтэцтэй ба өгөршлийн нөлөөгөөр тогоруу хэлбэрийн хад, бөмбөгөр чулуу, бөөрөнхий тогтцууд үүссэн.

Эртний амьдралыг энэ цаг үе хүртэл тээн ирсэн Ханбогд нутаг болон говийн ард түмний зуун зуун жилийн турш өвлөгдөн ирсэн өвөрмөц соёл бүхэлдээ Монголыг өнөөдөр дэлхийд хосгүй үнэ цэнтэй орон болгох нэг хүчин зүйл мөн. Тийм ч учраас ЮНЕСКО-ийн олон улсын шинжээчид үлэг гүрвэлийн өлгий нутаг болсон, үүх түүхийн олон соёл, дурсгал бүхий энэ газрыг “Эртний амьдралын өлгий нутаг” хэмээн үнэлж, “Ханбогд, Шар цав болон Дэмчогийн хийд орчмын газар нутгийг геопарк болгон хөгжүүлэх боломжтой” гэж 2018 онд анхлан тэмдэглэн хэлж байсан нь өдгөө ажил хэрэг болж, Өмнөговь болон Дорноговь аймгийн дөрвөн сумын нутгийг хамарсан “Ханбогд Шар цав” хэмээх Монгол Улсын анхны геопаркийг энэ сарын 1-ний өдөр байгуулаад байгаа билээ. ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн геопракаар нэрлэгдэж, Дэлхийн геопаркуупын сүлжээнд нэгдэх, үүгээрээ дамжуулаад дэлхийн аялал жуулчлалын сэтгүүлүүдийн хавтсыг чимж, хүн бүрийн очихыг хүсдэг газруудын нэг болох эхлэл ийнхүү тавигдаад байна. 

Тиймээс Өмнөговь аймгийн Ханбогд сум, Дэмчогийн хийд бол таны заавал очиж үзэх ёстой газрын нэг мөнөөсөө мөн. Энергийн төв буюу Дэмчогийн хийд орчмыг хүмүүс байгалийн хүчтэй энерги буюу эрчим хүчний хуримтлалтай газар гэж үздэг. Хаданд нь Ноён хутагтын үлдээсэн гэх мөр, бясалгалын агуй, рашаан зэрэг олон домогт газрууд бий. Монгол орон бол яндаж баршгүй далай шиг арвин баялаг түүхтэй, үүх түүхийн дурсгал цогцолсон орон билээ. 



Төстэй мэдээлэл

Манай улсад залуу үеийнхний электрон тамхины хэрэглээ огцом өсөж буйтай холбогдуулан Улсын Гуравдугаар төв эмнэлгийн Уушги судлалын тасгийн эмч Н.Алтанхуягаас нөхцөл байдлыг тодруулан ярилцлаа.  Тэрбээр электрон болон янжуур тамхинаас шалтгаалсан өвчлөлийн тоон мэдээллийг хооронд нь харьцуулахад бага зэрэг төвөгтэй байдгийг онцолсон. Учир нь уламжлалт тамхины хор уршгийн талаарх судалгаа, бүртгэл харьцангуй өргөн байдаг бол электрон […]

Хүнсний технологич болон мэргэжилтнүүд хүнсний бүтээгдэхүүн худалдан авахдаа орц найрлагыг харж авахыг зөвлөж байгаа юм. Тэгэхдээ бүтээгдэхүүний нийт жин, мөн сахар агуулагдаж байгаа жинг харьцуулж бодох хэрэгтэйг анхааруулж байв. Жишээ нь, 700 гр чипс байлаа гэхэд 100 граммд агуулагдах сахрын хэмжээгээ шошго, тайлбарт бичсэн байдаг тул 700 гр бүтээгдэхүүндээ харьцуулж бодох нь зөв юм. 100 […]

Товч агуулга: С.Зориг агсны гэргий Б.Булгантай хийсэн ярилцлага бүхий нэвтрүүлэг 2024.04.20-ны өдөр өөр өөр цагуудад өргөн нэвтрүүлгийн 14 сувгаар цацагдсан юм. Үүнд зураг дээрх нэр нь бичигдсэн телевизүүд багтав. Энэхүү нэвтрүүлгийг хаанаас хийсэн талаарх мэдээллийг нягталж өгөх хүсэлт ирсний дагуу нягталлаа. Factcheck: 1:08:41 цаг үргэлжилсэн уг нэвтрүүлгийг ямар студи, баг, тэр дотроо хэн гэж найруулагч, […]

Монгол Улс арваннэгдүгээр сарын 25-наас 11 настай хүүхдүүдийн Хүний папиллома вирусийн эсрэг вакцинаар дархлаажуулж эхэлсэн билээ. Энэхүү вакцинтай холбоотой нийгэмд хамгийн ихээр тархаад байгаа таван ХУДАЛ ташаа мэдээллийг нягтлан хүргэж байна. “Томуу шиг агаараар тусдаг өвчин биш. Замбараагүй байдал, бэлгийн замбараагүй харилцаа, биеэ авч явж чадахгүй байдлаас үүсдэг өвчин”. Factcheck: Анхны бэлгийн хавьталд орохдоо халдвар […]

Бага насны хүүхдүүдийн дунд тасралтгүй өсөж буй хүүхдийн шүдний өвчлөл болоод учир шалтгаан, нөлөөлж буй хүчин зүйлсийн талаар АШУҮИС-ийн Нүүр ам судлалын сургуулийн захирал, Анагаах ухааны доктор, дэд профессор, зөвлөх эмч Б.Батбаяртай ярилцлаа. -Статистик харахаар бага насны хүүхдүүдийн өвчлөлийг амьсгалын тогтолцооны өвчин тэргүүлж байна. Энэ нь улирлын чанартай огцом өсдөг. Харин хоёрдугаарт, хоол боловсруулах тогтолцооны […]

Эдийн засагч Д.Жаргалсайханы царайг ашиглан, AI-аар хийсэн видеог цахим орчинд төлбөртэйгөөр түгээжээ. Уг видеог нягталлаа.  Factcheck: Видеог эдийн засагч Д.Жаргалсайхан оросоор ярьж байгаагаар хийсэн бөгөөд орос текстийг мөн оруулжээ. Агуулга нь “Манай улсын эдийн засгийн гол асуудал бол төгрөгийн үнэ цэнийг унагаж буй инфляци юм. Гэхдээ мөнгөө дэрэн дороо хадгалах, эсвэл банканд хадгалуулах нь хамгийн […]

Өөр мэдээ олдсонгүй.

Хандив

FactCheck.mn сайт нь бие даасан, хараат бус редакц бөгөөд бид сурталчилгаа олгогчдод биш, иргэдэд үйлчилдэг. Бид аливаа компани, улстөрч, засгийн газрын нөлөөнд автахгүй, зөвхөн олон нийтийн эрх ашгийн төлөө ажиллана.

Гэвч нягтлан шалгах ажил нь цаг, мөнгө, шаргуу хөдөлмөр шаарддаг билээ.

Иймд, манай редакц хараат бус байдлаа хадгалж, илүү хүчтэй болоход таны дэмжлэг чухал юм!

Та бидний үйл ажиллагааг дэмжиж байвал ХАС БАНК 5001984178 ЭССТ НҮТББ дансаар хандив өгөх боломжтой. Гүйлгээний утган дээрээ ХАНДИВ гэдгээ тодорхой бичээрэй. Хүсвэл нэр, холбогдох утасны дугаар зэрэг хувийн мэдээллээ оруулж болно.

Биднийг дэмжсэн танд маш их баярлалаа.

Мэдээлэл хайх