Жил бүр Монгол Улсад ойролцоогоор 30 мянган иргэн шинээр тэтгэвэр тогтоолгодог бол 20 мянга орчим ахмад нас бардаг гэсэн дундаж статистик байна. Өөрөөр хэлбэл, тэтгэвэр авагчдын бодит тоо жилд дунджаар 10 мянгаар нэмэгдэж, 2025 оны байдлаар 518,700 хүн өндөр насны тэтгэвэр авч байгааг Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын мэдээллээс харж болно.
Ахмадуудын дунд “яагаад зарим хүний тэтгэвэр өндөр, яагаад заримынх нь маш бага байдаг вэ?” гэсэн асуулт тасардаггүй. Тэтгэврийн хэмжээ юунаас шалтгаалдаг вэ гэдгийг НДЕГ-ын Бодлогын хэрэгжилт төлөвлөлтийн газрын Тэтгэврийн даатгалын бодлогын хэрэгжилт хариуцсан Ахлах мэргэжилтэн Э.Сосорбурамаас тодрууллаа.
Тэтгэврийн хэмжээ хэрхэн тогтох нь үндсэндээ хоёр зүйлээс шалтгаалдаг.
- Нэгдүгээрт, хэдэн жил нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн
- Хоёрдугаарт, ямар хэмжээний цалингаас шимтгэл төлсөн
Илүү олон жил, өндөр цалингаар шимтгэл төлсөн бол тэтгэвэр өндөр тогтоож байна. Харин олон жил ажилласан ч цалин бага байсан бол тэтгэвэр бага байх магадлалтай. Энэ зөрүүг багасгахын тулд сүүлийн жилүүдэд “итгэлцүүр” гэж нэрлэдэг зохицуулалтыг нэвтрүүлсэн талаар Э.Сосорбурам тайлбарлалаа.
Итгэлцүүр гэж юу вэ?
Итгэлцүүр гэдэг нь өмнөх жилүүдийн цалинг өнөөгийн үнэ цэнд шилжүүлэн өсгөж тооцохарга юм. Жишээлбэл, 1990-ээд онд 1000 төгрөгийн цалин авч байсан бол түүнийг өнөөгийн ханшид нийцүүлэн хэд дахин өсгөж бодно. Итгэлцүүрийг Засгийн газар жил бүр шинэчлэн баталдаг болсон нь даатгуулагчдад илүү ашигтай өөрчлөлт хэмээн үзэж байна.
Бүрэн болон хувь тэнцүүлсэн тэтгэвэр
Өндөр насны тэтгэврийг хоёр өөр байдлаар тогтоодог.
- Бүрэн тэтгэвэр
20 ба түүнээс дээш жил шимтгэл төлсөн бол сүүлийн 20 жилийн доторх дараалсан 5 жилийн дундаж цалингийн 45 хувиар тооцож тэтгэврийг тогтооно. 20-оос илүү ажилласан жил бүрд 1.5 хувь нэмж тооцож байна. - Хувь тэнцүүлсэн тэтгэвэр
10–19 жил шимтгэл төлсөн буюу 20 жилдээ хүрээгүй иргэдэд энэ зохицуулалт хамаарна. Ийм тохиолдолд нийт шимтгэл төлсөн сар, цалингийн хэмжээнд тулгуурлан тусгай томьёогоор боддог байна.
2025 онд бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээ 689,000 төгрөг, хувь тэнцүүлсэн тэтгэврийн доод хэмжээ 579,000 төгрөг байна. Хэрэв тооцооллоор үүнээс доогуур гарвал доод хэмжээгээр нь тогтоодог.
Цалинд суурилсан энэ аргаас гадна даатгуулагчийн нэрийн дансны арга гэж бий. Хуримтлуулсан мөнгөө хожим ашиглах нь шударга хэмээн үзэж, 1999 онд хууль баталж, 1960 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хойш төрсөн хүмүүсийг нэрийн дансаар тэтгэвэрт гарах нөхцөлийг бүрдүүлсэн ч бодитоор мөнгө хуримтлагдаагүй тул тус хуулийг хүчингүй болгож, 1979 оноос хойш төрсөн хүмүүсийг нэрийн дансанд хамруулах зохицуулалтыг бий болгосон. Иймд 1979 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдрийг хүртэлх хугацаанд төрсөн даатгуулагч цалинд суурилсан эсвэл нэрийн дансны аргын аль нэгээс нь сонгож тэтгэвэр тогтоолгох боломжтой ажээ.
Яагаад цэргийн тэтгэвэр өндөр байдаг вэ?
Олон нийтийн дунд хамгийн их маргаан дагуулдаг сэдэв бол цэргийн тэтгэвэр. Цэргийн албан хаагчдын тэтгэвэр нь нийгмийн даатгалын сангаас бус, улсын төсвөөс санхүүждэг, бие даасан хуулиар зохицуулагддаг.
Тэтгэврийг нь сүүлийн 20 жилийн доторх тасралтгүй 5 жилийн дундаж цалингийн 80 хувиар боддог тул бусад салбараас илүү өндөр гарах нь элбэг ажээ.
Давхар ажил хийвэл тэтгэвэрт нөлөөлөх үү?
Нөлөөлнө. Хүн үндсэн ажлынхаа хажуугаар давхар ажил хийж, хоёр газраас цалин авбал тэтгэвэр тогтоолгох үед хоёр цалинг нийлүүлж тооцдог. Ингэснээр тэтгэвэр арай өндөр гарах боломжтой.
Тэтгэвэр тогтоолгох нөхцөл бүрдсэн даатгуулагч өөрөө хүсвэл тэтгэврээ тогтоолгох эсвэл, үргэлжлүүлэн ажиллах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл, 65 нас хүртлээ ч ажиллаж болно.
Хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлөөр эрэгтэй 55, эмэгтэй 50 насандаа тэтгэвэрт гарах эрхтэй ч ажил хөдөлмөр эрхлэх чадамжтай бол үргэлжлүүлэн ажиллаж болно. Харин ажиллаж буй байгууллага нь өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгосон ажилтан гэдгээр тайлангаа өгөх ёстой юм байна.
“Ингэж ажиллахдаа тэтгэвэр дээрээ ажилласан сар бүрдээ 0.125 хувь, жил тутамд 1.5 хувийн нэмэгдэл тооцуулах бөгөөд уг нэмэгдлийг зөвхөн даатгуулагчийн өөрийнх нь гаргасан хүсэлтэд үндэслэн Нийгмийн даатгалын газраас өөрчлөн тогтоодог” хэмээн Э.Сосорбурам хэлэв.
“Хэдхэн жил шимтгэл төлөөд тэтгэвэр авчихаж болдог” гэсэн ойлголт үнэн үү?
Үгүй. Богино хугацаанд шимтгэл төлбөл тэтгэвэр бага тогтоогдоно. Нийгмийн даатгал нь хуримтлал биш, харин нас, хөдөлмөрийн чадвар, амьдралын эрсдэлтэй холбоотой баталгаа юм. Иймээс шимтгэлийг тасралтгүй, бодит цалингаасаа төлөх нь ирээдүйн тэтгэврийн гол үндэс болдог.
Тэтгэвэр хэдэн жил аваад нас барж байгааг албан ёсоор тооцож гаргаагүй ч Засгийн газраас жил болгон батлагддаг “дундаж хугацааны илэрхийлэл” буюу эрэгтэй хүний тэтгэвэр авах дундаж хугацааг 15, эмэгтэй хүнийхийг 22 жил гэж тооцдог байна.
Тэтгэвэр бол гэнэт гарч ирдэг мөнгө биш. Ажилласан жил, авсан цалин, төлсөн шимтгэл гурвын шууд үр дүн юм. Өнөөдөр бага санагдаж буй НДШ маргааш тогтмол орлого болон эргэж ирдэг гэсэн үг.
“Тиймээс иргэн үндсэн хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлж, ажил хөдөлмөр эрхэлж байгаа бол НДШ-ээ төлөх ёстой. Эргээд энэ нь бидэнд тэтгэвэр, тэтгэмжийн төлбөрийн хэлбэрээр өгөөж өгдөг. Нэг газар төлөөд л орхичихдог зүйл биш” гэдгийг тэрбээр нэмж хэллээ.
