Товч агуулга
- Олборлолт явагдах 200 орчим метрийн гүнд байгаа ус нь уран болон бусад эрдэсжилтийг агуулсан, үйлдвэрлэлийн ус буюу унданд ашиглах ямар ч боломжгүй С зэрэглэлийн ус юм.
- Харин унданд ашигладаг ус нь 10-20 метрийн гүнд байдаг тул уран агуулсан устай ямар нэгэн байдлаар холбоогүй, холилдох боломжгүй, үл нэвчих шавран үеэр тусгаарлагддаг байгалийн тогтоцтой.
- Олборлолтод ашигласан маш бага хэмжээний хүчил газрын гүнд үүрд үлдэхгүй.
- Хүчилжүүлсэн ус нь зөвхөн цөөн тооны эрдэстэй урвалд ордог тул геологийн бүтцэд өөрчлөлт орохгүй. ГДУО үйл ажиллагаа нь чулуулгийн үндсэн физик шинж чанарт өөрчлөлт оруулахгүй.
- Радоны хий анх ялгарснаасаа хойш 3.8 хоногийн дараа хор хөнөөл нь 50% буурдаг байна.
- Радигаас ялгарах альфа цацраг идэвхт радоны хий нь хүнд жинтэй нэмэх цэнэгтэй бөгөөд агаарт 2.5-8.5 см-т зөөгддөг. Уг хий нь хуудас цаас эсвэл хүний биеийн арьсыг нэвтэлж чадахгүй буюу нэвтрэх чадвар хамгийн багатай гэж үздэг.
Ganbayar Batsuuri гэх фэйсбүүк хэрэглэгч 2024.11.04-ний өдөр “УРАНЫГ ГАЗРЫН #ГҮНД УУСГАН ОЛБОРЛОХ АРГЫН ТУХАЙ ‼” гэсэн пост нийтэлжээ.
Уг пост дахь агуулгыг нягталж өгөх хүсэлт ирсний дагуу нягталлаа.
Пост дахь мэдээллийг хүргэвэл:
“Газрын гүн рүү өрөмдөж гаргасан цооногоор ураны чулуулаг руу хүхрийн хүчил устай хамт шахаад хэдэн сар болгодог. Газрын гүнд хүхрийн хүчил нь ураны задралын 3 дахь элемент болох Ради-тай урвалд орж Радийн сульфат гэдэг нэгдлийг үүсгэнэ. Улмаар уран болон бусад дагавар (жишээлбэл Селен) химийн бодистой шавар шавхайгаа газрын гадаргуу дээр соруулан гаргаж ирж ураныг нь салгаж авна. Уран нь уусамтгай тул уусмалдаа үлдэж харин уусдаггүй радийн сульфат үлдэгдэл шаварт тунаж үлддэг. #Хүхрийн #хүчил шахдагийн гол учир нь хэрэгтэй ураныг хэрэггүй бөгөөд хортой Радигаас салгаж авахад оршдог байна. Тэрхүү үлдэгдэл шаварыг ил цөөрөмд хийж, ууршуулдаг. Цөөрөм хатаж ууршсаны дараа #Ради болон түүний задралын элементүүд болох цацраг идэвхит #Радон, #Полони салхиар тархаж, байгаль орчныг цацрагаар бохирдуулдаг. Ураны задралаар үүсэх Ради, Радон, Полони зэрэг элементүүд нь харьцангуй хурдан задардаг бөгөөд задралын явцдаа уранаасаа илүү маш хүчтэй цацрагаар шардаг ажээ. (Жишээлбэл 1 грамм Ради 1 секундэнд 37 тэр бум удаа задардаг байна. Задрал болгон цацраг ялгаруулна.) Ураны уурхай хаагдсанаас хойш ч гэсэн байгаль орчны цацрагийн бохирдлын асуудал байсаар байх болно.
Уран олборлолтын хаягдлын цөөрмөөс агаарт дэгдэх цацраг идэвхит #Радон хий салхиар хийсч өргөн уудам нутгийг хордуулдаг. Радон хийг амьсгалахад хамгийн түрүүнд ам, хамар, хоолойн эмзэг салст гэмтэнэ. Бактери, вирус, мөөгөнцөр зэрэг бичил биетүүд нь энгийн бүтэцтэй байдаг тул маш өндөр тунгийн цацрагт ч тэсвэртэй байдаг. Энэхүү тэсвэртэй бактери, мөөгөнцөрүүд нь гэмтсэн салстаар нэвтрэн бие эрхтэн, цусанд орж үрждэг. Ингэж дотроосоо бактери, мөөгөнцөрт идүүлж, дотроосоо илжирсэн амьтаны махыг хээрийн үнэрч амьтад иддэггүй. Уран олборлож буй нутгийн ойролцоо оpшин суугчдад амьсгал давхцах, ханиах, ам хамраас цагаан хөөс цаxрах зэрэг шинж тэмдэг илэрсэн нөхцөлд антибиотик болон цацрагийг биеээс гадагшлуулах үйлчилгээтэй #хелатин агуулсан эм бэлдмэлийг яаралтай хэрэглэж, хөл хорио тогтоох зэрэг арга хэмжээ авч ард иргэдийн амь насыг авран хамгаалах шаардалагатай. Уран олборлох дээрх аргыг Францын Арева(Орана) компаниас Монгол, Казахстан, Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс, Намиб, Конго, Нигер, Бразил улсуудад голчлон хэрэглэдэг. Тухайн нутаг орны байгаль газар зүйн онцлог, салхины хурд, хүчээс шалтгаалан цацраг идэвхит бодис нь 70 км дээш зайнд хүртэл салхиар туугдан тарах боломжтой байдаг ажээ‼ гэжээ.
Factcheck:
Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумын нутаг, Зөөвч-Овоо уурхайгаас Франц, Монголын хамтарсан “Бадрах Энержи” компани Монголд анх удаа газар доор уусгах аргаар уран олборлох гэж байгаа.
Тус компани үйлдвэрлэлийн туршилтаа хоёр жилийн хугацаанд амжилттай хэрэгжүүлж дууссан. Энэ хүрээнд газрын хөрснөөс 170-200 метрийн гүн дэх уран болон бусад эрдэсжилт агуулсан үе рүү цооногууд гаргажээ. Уг цооногуудаар литр тутамд нь 1 грамм хүхрийн хүчил найруулсан буюу 1%-ийн проценттой уусмалыг шахдаг. Энэхүү уусмалд ураныг шингээн буцааж соруулдаг ба цооногоор дамжиж байгаа тул эргэн тойрондоо нөлөөлөх боломжгүй. Түүнчлэн газрын хөрснөөс 200 орчим метрийн гүнд байгаа уг үе дэх ус нь уран болон бусад эрдэсжилтийг агуулсан, үйлдвэрлэлийн ус буюу унданд ашиглах ямар ч боломжгүй С зэрэглэлийн ус юм. Харин унданд ашигладаг ус нь 10-20 метрийн гүнд байдаг бөгөөд уран агуулсан устай ямар нэгэн байдлаар холбоогүй, холилдох боломжгүй, үл нэвчих шавран үеэр тусгаарлагддаг байгалийн тогтоцтой.
Газрын гүн рүү хүчилжүүлсэн уусмал шахаад буцаан соруулах үйл явц тасралтгүй үргэлжлэх бөгөөд нэг удаагийн шахсан усыг буцаан соруулахад тухайн урсгалын хурдаас хамаарч хэдэн цагаас нэг хоног хүртэл үргэлжлэх боломжтой байдаг аж.
Ийнхүү олборлолтод ашигласан маш бага хэмжээний хүчил газрын гүнд үүрд үлдэхгүй. Хүчлийн сулруулсан уусмалын химийн найрлага газар доор сульфат ба устөрөгч болон задарч, аажимдаа байгалийн горимоор гөлтгөнө гэх мэт сульфатын давс болж үүсдэг байна. Газар доор байгалийнхаа жамаар явагдах өөрчлөлтийн дүнд ойролцоогоор 10 жилийн дараа хүчиллэгийн 99% гаруй буюу бараг бүхэлдээ саармагжина. Энэ нь ГДУО технологи ашигладаг дэлхийн олон уурхайнууд болон Монголд, Өмнөтийн үйлдвэрлэлийн туршилтын ажиглалтын үр дүнгээр батлагдсан.
Олборлолтын дараа хүчилжүүлсэн ус нь байгалийн горимоор сэргэж, саармагжих механизмыг хянадаг. Нөхөн сэргээх зорилтоос хамааран энэхүү байгалийн горимоор саармагжих механизмыг хурдасгах боломжтой.
Тиймээс энэ нь гүний усыг бохирдуулах боломжгүй байна.
Радон бол уран задрахад байгалийн жамаар үүсдэг цацраг идэвхт хий юм. Газрын хөрс, барилгын материалд агуулагдах радийгаас альфа цацраг идэвхт радоны хий мөн ялгардаг. Энэ хий агаарт хуримтлагдаж, амьсгалын замаар хүний биед нэвтрэн ордог байна.
Альфа цацраг нь хүнд жинтэй нэмэх цэнэгтэй бөгөөд агаарт 2.5-8.5 см-т зөөгддөг. Уг хий нь хуудас цаас эсвэл хүний биеийн арьсыг нэвтэлж чадахгүй буюу нэвтрэх чадвар хамгийн багатай гэж үздэг.
Энэхүү хий нь өнгө, үнэр, амтгүй учраас зөвхөн тусгай багажаар илрүүлэх боломжтой аж. Энгийнээр тайлбарлавал радоны хий анх ялгарснаасаа хойш 3.8 хоногийн дараа хор хөнөөл нь 50% буурдаг байна.
Гэхдээ уурхайд ураны задрал байнга явагдаж, радон хий тасралтгүй ялгарсаар байдаг тул олборлох уурхайд ажилладаг хүмүүс хамгийн их өртөгчид тооцогддог. Тийм ч ураас уурхайн бүсэд зөв агааржуулалт, хяналт нь эдгээр эрсдэлийг бууруулахад чухал гэж үздэг.
Монгол Улсын цацрагийн аюулгүйн стандарт нормоор бол хүн амын авч болох цацрагийн шарлагын тунгийн хэмжээг аливаа дараалсан 5 жилийн дунджаар 1мЗв(миллизиверт), гэхдээ аль нэг жилд нь 5мЗв –ээс хэтрэхгүй байхаар заажээ. Харин цацрагтай ажиллагчийн тунг мөн дараалсан 5 жилийн дунджаар 20мЗв, гэхдээ аль нэг жилд 50мЗв –ээс хэтрэхгүй байхаар заасан байна.
Тэгвэл “Бадрах Энержи” компанийн үйлдвэрийн туршилтаас харвал 2023 онд цацрагийн тун хамгийн өндөр авсанд тооцогдож байгаа нь нэг ажилтныг 1.7 мЗв, дундаж нь 0.7 мЗв байжээ. Энэ нь манай улсын цацрагтай ажилладаг хүнд тавьсан стандартаас хавьгүй бага байна.
Хүчилжүүлсэн ус нь зөвхөн цөөн тооны эрдэстэй урвалд ордог тул геологийн бүтцэд өөрчлөлт орохгүй. ГДУО үйл ажиллагаа нь чулуулгийн үндсэн физик шинж чанарт өөрчлөлт оруулахгүй. Ураныг сонгож уусгадаг бөгөөд уламжлалт уурхайтай харьцуулахад газрын доор нүх, сүв үүсгэдэггүй.
Тиймээс энэ нь бусад аргатай харьцуулахад байгаль орчинд сөрөг нөлөө маш багатай учраас дэлхийн ураны хүдрийн 70 орчим хувийг ГДУО аргаар хүхрийн хүчил ашиглан олборлож байна.
Хаягдал ус хуримтлуулах сангийн тухайд тийш хаягдсан усанд ураны агууламж литр тутамд ердөө 5 мг байгаа судалгааг гаргажээ. “Бадрах Энержи” компани хяналт хийх зорилгоор хаягдал ус хуримтлуулах сангийн салхины чиглэлийн доод талаас ойролцоогоор 25 метрийн зайнаас жил бүр хөрсний дээж авч, лабораторийн шинжилгээнд оруулдаг байна. Ийнхүү шинжлэхэд тухайн цэг дээрх цацрагийн шингэсэн тунгийн чадал бусад хөрсний дээж авсан цэгүүдтэй ойролцоо утгатай гардаг ажээ.
Иймд дээрх пост нь үндэслэлгүй, олон нийтийг ТӨӨРӨГДҮҮЛСЭН ташаа мэдээлэл агуулсан байна.
Эх сурвалж:
- Дэлхийн цөмийн ассоциас
- Мон-Атом
- Монгол Улсын цацрагийн аюулгүйн стандар
- “Бадрах Энержи” компани
